Lokalni fondovi za razvoj plasteničke proizvodnje i regionalni projekat bezbednog odlaganja ambalaže sredstava za zaštitu bilja u Jugozapadnoj Srbiji

Bojana Vujičić, Fondacija Ana i Vlade Divac

 

Fondacija Ana i Vlade Divac je od samog osnivanja dala značajan doprinos razvoju lokalne poljoprivrede u više od 50 lokalnih samouprava. Imajući u vidu da Srbija ima veliki potencijal za razvoj poljoprivrede i proizvodnju zdrave hrane sa kojom postaje konkurent na svetskom tržištu, Fondacija Divac od početka daje prioritet ekonomskom osnaživanju malih poljoprivrednih proizvođača, nosiocima registrovanih poljoprivrednih gazdinstava, posebno mladim obrazovanim poljoprivrednicima, ženama, višečlanim i samohranim porodicama iz ruralnih područja.

Princip rada Fondacije Divac se zasniva na partnerstvu i saradnji sa lokalnim samoupravama, a zajedničkim finansijskim ulaganjima podstiče se razvoj lokalnih poljoprivreda kroz unapređenje kozarstva, ovčarstva, pčelarstva, nabavke nove poljoprivredne opreme i mehanizacije i slično.

Lokalni fondovi za razvoj plasteničke proizvodnje

Poslednje tri godine, lokalne samouprave su prepoznale razvoj plasteničke proizvodnje kao pokretač poljoprivrednog i ruralnog razvoja, naročito u svetlu klimatskih promena koje su postale realnost sa kojom se mali poljoprivredni proizvođači suočavaju iz sezone u sezonu. U skladu sa lokalnim potrebama i potencijalima, Fondacija Divac je u 2024. godini realizovala lokalne fondove za razvoj plasteničke proizvodnje u čak sedam opština (Prijepolje, Nova Varoš, Užice, Lučani, Svrljig, Dimitrovgrad i Medveđa). Ukupna vrednost fondova iznosi 27,6 miliona dinara, a sredstva iz fondova su namenjena lokalnim poljoprivrednicima iz datih opština koji putem javnog konkursa mogu da apliciraju za nabavku plastenika sa sopstvenim učešćem od 10% do 30%, u zavisnosti od opštine.

Nabavka plastenika se radi po principu „ključ u ruke“, odnosno poljoprivrednici dobijaju kompletno opremljen, montiran plastenik sa sistemom za irigaciju. U zavisnosti od nadmorske visine, uslova navodnjavanja, tržišne orijentisanosti poljoprivrednog gazdinstva, plastenici su većinski namenjeni za cvećarsku proizvodnju (kale i saksijsko cveće), uzgajanje jagoda i povrtarsku proizvodnju namenjenu za prodaju na lokalu ili kućnu upotrebu.

Projekat je realizovan zahvaljujući LDS Charities, a namenjen je ekonomskom osnaživanju seoskih porodica koje su početnici ili već aktivne u plasteničkoj proizvodnji. Trenutne projekcije pokazuju da će do kraja godine biti podržano oko 250 porodičnih gazdinstava. Podrška razvoju plasteničke proizvodnje ima izraženu ekološku komponentu, jer su mali poljoprivredni proizvođači pod velikim uticajem klimatskih promena i vrlo teško se prilagođavaju vremenskim situacijama koje se na sezonskom nivou menjaju. Prelazak proizvodnje sa otvorenog polja, gde su kulture stalno izložene riziku od vremenskih nepogoda, u zaštićen prostor je jedan od načina da se oni prilagode i osiguraju stabilne prinose bez obzira na vremenske uslove. Poseban značaj uzgajanja biljnih kultura u zatvorenom prostoru je znatno manja upotreba sredstava za zaštitu bilja što dodatno doprinosi unapređenju zaštite životne sredine, očuvanje zdravlja samih poljoprivrednika, kao i znatno kvalitetniji proizvod koji završava u tanjiru krajnjih potrošača.

                              Gazdinstvo Gujaničić, Nova Varoš                                                                   

Osnaživanje mladih poljoprivrednika

Fondacija Divac je tokom prethodnih godina, kroz veliki broj realizovanih konkursa i poseta na terenu, prepoznala da mladi poljoprivrednici, naročito oni obrazovani koji stiču znanje u srednjim poljoprivrednim školama, imaju potencijal da pokrenu strukturne promene, da poboljšaju učinkovitost i inovativnost u poljoprivrednom sektoru.

Prema poslednjem popisu poljoprivrede, više od dve trećine nosilaca poljoprivrednih gazdinstava u Srbiji je starije od 56 godina, što za sobom povlači nekoliko bitnih posledica.

Pre svega, starenje poljoprivrednog stanovništva i slab ulazak mladih u poljoprivredni sektor otežava povećanje konkurentnosti poljoprivrede Srbije u odnosu na ostale zemlje. Zatim, slaba uključenost mladih u poljoprivredu smanjuje konkurentnost primarnog sektora jer su stariji nosioci poljoprivrednog gazdinstva manje skloni da ulažu i primenjuju inovacije u svom poslu. Uz to, nedostatak mladih poljoprivrednika koji bi preuzeli poljoprivredna gazdinstva može dovesti u pitanje stvarni opstanak poljoprivrede u Srbiji.

Zbog toga je Fondacija Divac uvela i komponentu podrške mladim poljoprivrednicima koji stiču znanje i diplomu u srednjim poljoprivrednim školama, i to u Požegi, Svilajncu i Kraljevu. S obzirom da su ovo regionalne škole koje pohađaju deca iz susednih opština i okruga, sami projekti su regionalnog karaktera. To konkretno znači da je, na primer, u srednjoj poljoprivrednoj školi u Požegi, u kojoj se ovaj projekat realizuje u kontinuitetu od 2018.godine, u 2024. godini partnerstvo realizovano sa čak sedam opština Zlatiborskog i Moravičkog okruga. Ukupna vrednost fonda je 4,85 miliona dinara, a sredstva iz fonda su namenjena isključivo učenicima završnih razreda, koji su članovi registrovanog poljoprivrednog gazdinstva i koji planiraju da svoj život i rad nastave na selu. Putem javnog konkursa, učenici mogu da apliciraju za nabavku opreme u vrednosti do 300.000 dinara. U zavisnosti od toga šta je pretežna delatnost gazdinstva (stočarstvo, predaja/prerada mleka, uzgajanje krompira, maline, živinarstvo i sl) učenici se uglavnom opredeljuju za nabavku freza, tarupa, sejalica/vadilica za krompir, postavljanja zaštitne ograde za čuvanje stoke/živine, duplikatora i ostalo.

Pored materijalne podrške koja je jako bitna i daje im „vetar u leđa“, edukativni aspekt projekta je od izuzetne važnosti za unapređenje njihovog sveukupnog znanja bavljenja poljoprivredom. Učenici prolaze niz radionica i obuka na kojima uče kako da uobliče i uozbilje svoj poslovni plan, dobijaju informacije o dostupnim izvorima finansiranja i kako da apliciraju za druga podsticajna sredstva. Učenici se posebno ohrabruju da se „bace“ u preduzetničke vode, jer s obzirom na sav potencijal koji poseduju – u vidu obradivog zemljišta, članova porodice koji su aktivno uključeni u rad gazdinstva, stočni i biljni fond – nema potrebe da rade za drugog, već da budu sami svoje gazde.

Srednja poljoprivredna škola u Svilajncu

Regionalni projekat bezbednog odlaganja ambalaže sredstava za zaštitu bilja u Jugozapadnoj Srbiji

Fondacija Divac je 2021. godine realizovala opsežno istraživanje o ponašanju korisnika sredstava za zaštitu bilja na nivou cele Republike Srbije. Istraživanjem je obuhvaćeno 1.030 malih poljoprivrednih proizvođača u 116 opština, a rezultati istraživanja su uvršteni u Program ekonomskih reformi za period od 2023. do 2025. Ministarstva finansija (poglavlje koje se odnosi na poljoprivredu).

Samo neki od rezultata istraživanja pokazuju zabrinjavajuće ponašanje korisnika sredstava za zaštitu bilja (SZB), pre svega da veliki procenat korisnika ne koristi ličnu zaštitnu opremu (4,6%), dok kompletnu zaštitnu opremu koristi samo 21,3% ispitanika. Oko 6% ispitanika je kupovalo ilegalna SZB, a glavni razlozi su bili veće poverenje (56,6%), povoljnija cena (25,3%) i preporuka (13,1%). Od ukupnog broja ispitanika, samo 15,6% skladišti SZB u posebnoj prostoriji za ovu namenu, a čak 24,2% ispitanika ne ispira ambalažu SZB. Zabrinjavajuće je ponašanje u vezi sa upravljanjem ambalažnim otpadom SZB, pri čemu 50% ispitanika ambalažu odlaže u komunalni otpad, 37,4% je uništava spaljivanjem, 3,3% je odlaže na polju, a samo 9,3% odlaže na posebno mesto do preuzimanja od firme za prikupljanje ambalaže.

Na osnovu rezultata ovog istraživanja, Fondacija Divac je 2023. godine realizovala pilot projekat na teritoriji opštine Požega, a organizovanom akcijom prikupljanja ambalažnog otpada SZB, prikupljeno je preko 300 kg otpada. Akciji se odazvalo više od 100 poljoprivrednika. Ovo je prvo prikupljanje ambalažnog otpada SZB koje je uopšte organizovano u Zapadnoj Srbiji.

Na osnovu preporuka dobijenih ovim istraživanjem koje se, pre svega, odnose na obuke korisnika SZB, unapređenje njihovog znanja i sticanja navika da pravilno odlažu otpad SZB, 2024. godine je projekat proširen na regionalni nivo jer su i okolne opštine želele da se ista akcija sprovodi i u njihovim selima i da se njihovi poljoprivrednici obučavaju na ovu temu.

Kako bi se primer dobre prakse primenio i zaživeo na širem području ovog dela Srbije, Fondacija Divac je proširila saradnju sa opštine Požega na opštine Arilje, Nova Varoš, Lučani i grad Užice.

U saradnji sa poljoprivrednom stručnom službom iz Užica, lokalni poljoprivrednici iz svih pet partnerskih opština će proći po dva ciklusa stručnih obuka na temu pravilnog upravljanja i odlaganja ambalaže SZB. Nakon što prođu obuke i budu osposobljeni da pravilno odlažu iskorišćenu ambalažu pesticida, poljoprivrednici će moći, u septembru 2024. godine, da pravilno odloženu ambalažu SZB i adekvatno predaju ovlašćenom operateru.

Prikupljanje ambalažnog otpada SZB, Požega 2023.

Rezultati i planovi

U odnosu na 2023. godinu kada je Fondacija Divac kroz svoje programe podržala 120 lokalnih poljoprivrednika, projekcije su da će do kraja 2024. godine ovaj broj biti udvostručen (do 250 korisnika). Takođe je plan da se sa postojeće tri srednje poljoprivredne škole, partnerstvo proširi na još jedna školu u toku iduće godine.

I ono što je na kraju potrebno istaći, to je da su opštine samoinicijativno usvojile ovakav model podrške lokalnim poljoprivrednicima. Primer je grad Vranje koji je osnovao identičan fond za srednju poljoprivrednu školu u Vranju, a gde je implementator Regionalna razvojna agencija Pčinjskog okruga. Takođe, opština Gornji Milanovac je od 2024. godine usvojila meru subvencionisanja mladih poljoprivrednika sa diplomom srednje poljoprivredne škole i fakulteta.